નવી દિલ્હી:  આ ઘટનાઓનો પ્રથમ શોધ 1970ના દાયકામાં ઉપગ્રહો (સેટેલાઇટ્સ) દ્વારા થયો હતો. અનેક દાયકાની શોધખોળ પછી વૈજ્ઞાનિકોએ સમજ્યું છે કે આ વિસ્ફોટ કરોડો પ્રકાશ વર્ષ દૂર થાય છે, છતાં એટલા શક્તિશાળી હોય છે કે પૃથ્વી પરથી પણ તેમને નોંધવામાં આવી શકે છે.

ગામા-રે બર્સ્ટના બે પ્રકાર હોય છે

શોર્ટ ગામા-રે બર્સ્ટ

આ વિસ્ફોટ 2 સેકન્ડથી પણ ઓછા સમય માટે રહે છે. સામાન્ય રીતે તે ન્યુટ્રોન તારાઓની ટક્કર અથવા ન્યુટ્રોન સ્ટાર અને બ્લેક હોલના મિલનથી સર્જાય છે. ટક્કર પછી મોટો બ્લેક હોલ બને છે.

લોંગ ગામા-રે બર્સ્ટ

આ વિસ્ફોટ 2 સેકન્ડથી લઈને એક મિનિટ સુધી ચાલી શકે છે. તે મોટા અને વિશાળ તારાઓના અંત સાથે જોડાયેલા હોય છે. જ્યારે આવા તારામાં ઈંધણ ખતમ થાય છે, ત્યારે તે પોતાના જ ગુરુત્વાકર્ષણથી ધરાશાયી થઈ જાય છે અને અંતે બ્લેક હોલનું નિર્માણ થાય છે.

વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, બંને સ્થિતિમાં બનેલો નવો બ્લેક હોલ અત્યંત ઝડપી ગતિએ કણોના સંકુચિત જેટ (jets) બે વિપરીત દિશામાં છોડે છે. આ જેટ પ્રકાશની ગતિ નજીક પહોંચે છે. જ્યારે તે આસપાસની ગેસ અને ધૂળ સાથે અથડાય છે ત્યારે અત્યંત શક્તિશાળી ગામા કિરણો ઉત્પન્ન થાય છે.

સમય જતાં આ જેટ ધીમા પડે છે અને પોતાની ઊર્જા ગુમાવે છે, જેના કારણે આફ્ટરગ્લો (Afterglow) નામની ચમક જોવા મળે છે. આ ચમક ગામા કિરણોથી શરૂ થઈને એક્સ-રે, દૃશ્ય પ્રકાશ, ઇન્ફ્રારેડ અને રેડિયો તરંગો સુધી ફેલાય છે.

વૈજ્ઞાનિકો માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ માહિતી આ આફ્ટરગ્લોમાંથી મળે છે, જેને દિવસો નહીં પરંતુ વર્ષો સુધી ટ્રેક કરી શકાય છે.

ગામા-રે બર્સ્ટ માત્ર બ્રહ્માંડની સૌથી જોખમી ઘટનાઓ નથી, પરંતુ તે બ્લેક હોલ, ન્યુટ્રોન સ્ટાર અને વિશાળ તારાઓના અંત જેવા રહસ્યો સમજવામાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. વૈજ્ઞાનિકો હજી પણ આ રહસ્યમય ઘટનાના અનેક પાસાઓને સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.