Rakshabandhan 2026 | Yagnopavitam Vidhi : શ્રાવણ સુદ પૂર્ણિમાનો દિવસ હિંદુ ધર્મમાં ધાર્મિક રીતે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. આ દિવસે રક્ષાબંધનની સાથે અનેક ધાર્મિક પરંપરાઓનું પાલન કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને બ્રાહ્મણ સમાજમાં આ દિવસે યજ્ઞોપવિત એટલે કે જનોઈ બદલવાની પરંપરા છે. વર્ષ 2026માં રક્ષાબંધનનો પર્વ 28 ઓગસ્ટ, શુક્રવારના રોજ મનાવવામાં આવશે. જનોઈ બદલવાની વિધિ માત્ર ધાર્મિક પરંપરા નથી, પરંતુ તેને આત્મશુદ્ધિ, સંકલ્પ અને ધાર્મિક કર્તવ્યો પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા સાથે પણ જોડવામાં આવે છે. અહીં જાણો જનોઈ બદલવાની સંક્ષિપ્ત અને શાસ્ત્રોક્ત પદ્ધતિ.

જનોઈ બદલવા માટે શું કરવું?

જનોઈ બદલતા પહેલાં સ્નાન કરી સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરવા. ત્યારબાદ પૂર્વ દિશા તરફ મુખ રાખીને આસન પર બેસવું. શક્ય હોય તો પૂજા માટે જરૂરી સામગ્રી જેમ કે નવી જનોઈ, જળ, અક્ષત, ચંદન, કંકુ અને ફૂલ અગાઉથી તૈયાર રાખવા. વિધિ દરમિયાન પોતાની પરંપરા અને કુળની રીત મુજબ યોગ્ય મંત્રોચ્ચાર કરવો.

સંકલ્પ કરવો

સૌ પ્રથમ જમણા હાથમાં જળ લઈને જનોઈ બદલવાનો સંકલ્પ કરવો. સંકલ્પમાં પોતાના ગોત્ર અને નામનો ઉલ્લેખ કરીને શ્રાવણી પૂર્ણિમાના પવિત્ર દિવસે નવા યજ્ઞોપવિત ધારણ કરવાનો સંકલ્પ કરવામાં આવે છે.

સંકલ્પ મંત્ર

विष्णु र्विष्णु र्विष्णुः अत्राद्य महामांगल्यप्रद श्रावणी पूर्णिमा निमित्तं _____गोत्रोत्पन्नस्य _____शर्मणः(ब्राह्मण)/वर्मणः(क्षत्रिय) मम श्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानसिध्यर्थम् नूतनयज्ञोपवीतधारणमहं करिष्ये ॥

નવી જનોઈનું પવિત્રીકરણ

નવી જનોઈને ડાબા હાથમાં રાખીને તેના પર જળનું પ્રોક્ષણ કરવું. આ સમયે નીચેનો મંત્ર બોલી શકાય છે:

आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन ।
महे रणाय चक्षसे ॥१॥
यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः ।
उशतीरिव मातरः ॥२॥
तस्मा अरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ ।
आपो जनयथा च नः ॥३॥

વૈકલ્પિક રીતે પવિત્રીકરણ માટે

ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा ।
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥

ગાયત્રી મંત્રનો જપ

નવી જનોઈ પર જમણી હથેળી રાખીને ગાયત્રી મંત્રનો જપ કરવો. પરંપરા મુજબ અહીં 10 વખત ગાયત્રી મંત્રનું સ્મરણ કરી શકાય છે.

ગાયત્રી મંત્ર

ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं
भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ॥

જનોઈમાં દેવતાઓનું આવાહન

આગળની વિધિમાં જનોઈના વિવિધ તંતુઓમાં દેવતાઓનું આવાહન કરવામાં આવે છે. આ માટે અક્ષત અર્પણ કરીને નીચેના મંત્રોનું ઉચ્ચારણ કરવામાં આવે છે:

ॐ प्रथमतन्तौ ॐकाराय नमः । ॐकारम् आवाहयामि ॥
ॐ द्वितीयतन्तौ अग्नये नमः । अग्निम् आवाहयामि ॥
ॐ तृतीयतन्तौ नागेभ्यो नमः । नागान् आवाहयामि ॥
ॐ चतुर्थतन्तौ सोमाय नमः । सोमम् आवाहयामि ॥
ॐ पञ्चमतन्तौ पितृभ्यो नमः । पितॄन् आवाहयामि ॥
ॐ षष्ठतन्तौ प्रजापतये नमः । प्रजापतिम् आवाहयामि ॥
ॐ सप्तमतन्तौ अनिलाय नमः । अनिलम् आवाहयामि ॥
ॐ अष्टमतन्तौ यमाय नमः । यमम् आवाहयामि ॥
ॐ नवमतन्तौ विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । विश्वान् देवान् आवाहयामि ॥
ॐ यज्ञोपवीतग्रंथिमध्ये ब्रह्मविष्णुरुद्रेभ्यो नमः । ब्रह्मविष्णुरुद्रान् आवाहयामि ॥
आवाहितदेवताः सुप्रतिष्ठिता वरदा भवत ॥

જનોઈનું પૂજન

જનોઈ પર ચંદન, કંકુ, અક્ષત અને પુષ્પ અર્પણ કરીને પૂજન કરવું.

મંત્ર

प्रणवाद्यावाहितयज्ञोपवीतदेवताभ्यो नमः ।
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥

સૂર્યનારાયણ સમક્ષ જનોઈ અર્પણ

જનોઈને બંને હાથથી પકડીને સૂર્યનારાયણ તરફ ઊંચી રાખવી અને સૂર્યદેવનું સ્મરણ કરવું.

મંત્ર

ॐ तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् ।
पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं
शृणुयाम शरदः शतं प्रब्रवाम शरदः शतमदीनाः
स्याम शरदः शतं भूयश्च शरदः शतात् ॥

ત્યારબાદ જનોઈ ધારણ કરવાની વિધિનો વિનિયોગ કરવો.

નવી જનોઈ ધારણ કરવાની વિધિ

નવી જનોઈને પ્રથમ ગળામાં માળાની જેમ ધારણ કરી ત્યારબાદ જમણો હાથ બહાર કાઢવો. જનોઈ ડાબા ખભા પરથી જમણી બાજુ રહે તે રીતે ધારણ કરવી.

જનોઈ ધારણ મંત્ર

ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् ।
आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः ॥
यज्ञोपवीतमसि यज्ञस्य त्वा यज्ञोपवीतेनोपनह्यामि ॥

વિધિ પૂર્ણ કર્યા બાદ આચમન કરવાની પરંપરા છે.

સૂર્યદેવને ત્રણ અર્ધ્ય

જનોઈ ધારણ કર્યા બાદ સૂર્યનારાયણને ત્રણ વખત અર્ધ્ય અર્પણ કરી શકાય છે.

• ૐ સૂર્યાય નમઃ

• ૐ રવયે નમઃ

• ૐ ભાસ્કરાય નમઃ

જૂની જનોઈનો ત્યાગ

જૂની જનોઈ ઉતારતી વખતે તેને સન્માનપૂર્વક ગળામાંથી સરકાવી ડાબા હાથના અંગૂઠા વડે બહાર કાઢવી.

મંત્ર

एतावद्दिनपर्यन्तं ब्रह्म त्वं धारितं मया ।
जीर्णत्वात्त्वत्परित्यागो गच्छ सूत्र यथासुखम् ॥

જૂની જનોઈને અક્ષત અને પુષ્પ અર્પણ કરીને પવિત્ર સ્થળે, વૃક્ષના મૂળ પાસે અથવા પરંપરા મુજબ યોગ્ય રીતે વિસર્જિત કરવી.

અંતિમ જપ અને સમર્પણ

જનોઈ બદલવાની વિધિ બાદ પોતાની શક્તિ અને પરંપરા પ્રમાણે ગાયત્રી મંત્રનો જપ કરી અંતિમ સંકલ્પ પૂર્ણ કરવો.

સમર્પણ મંત્ર

अनेन नूतनयज्ञोपवीतधारणाख्येन कर्मणा मम श्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानसिद्धिद्वारा श्रीभगवान परमेश्वरः (श्रीसविता देवता) प्रीयतां न मम ॥

આ રીતે નવી યજ્ઞોપવિત ધારણ કરવાની સંક્ષિપ્ત વિધિ પૂર્ણ થાય છે.

રક્ષાબંધન 2026ના દિવસે જનોઈ બદલવાનો શુભ સમય

શ્રાવણ સુદ પૂર્ણિમાના દિવસે જનોઈ બદલવાની વિધિ માટે સવારે શુભ સમય પસંદ કરવો પરંપરાગત રીતે ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. આપેલી પંચાંગ માહિતી મુજબ નીચેના સમયગાળા દર્શાવવામાં આવ્યા છે:

સવારના શુભ ચોઘડિયા

• ચર: સવારે 06:20થી 07:50

• લાભ: સવારે 07:50થી 09:25

• અમૃત: સવારે 09:25થી 11:00

બપોરના શુભ સમય

• અભિજીત મુહૂર્ત: બપોરે 12:10થી 13:00

• શુભ ચોઘડિયું: બપોરે 12:35થી 14:10

સાંજના સમય

• ચર: સાંજે 17:20થી 18:55

• પ્રદોષ કાળ: સાંજે 18:55થી 20:15

• લાભ: રાત્રે 21:40થી 23:05

રાહુકાળનું ધ્યાન રાખવું

આપેલી માહિતી મુજબ સવારે 10:50થી બપોરે 12:25 સુધીનો સમય રાહુકાળ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. ધાર્મિક વિધિ માટે ચોક્કસ સમય નક્કી કરતા પહેલાં સ્થાનિક પંચાંગ તથા પરિવારની પરંપરા મુજબ સમયની પુષ્ટિ કરવી યોગ્ય છે.

જનોઈ બદલવાની પરંપરાનું ધાર્મિક મહત્વ

યજ્ઞોપવિતને ધાર્મિક જવાબદારી, સંયમ અને સંસ્કારનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. શ્રાવણી પૂર્ણિમાના દિવસે જૂની જનોઈનો ત્યાગ કરીને નવી જનોઈ ધારણ કરવાની પરંપરા આત્મશુદ્ધિ અને નવા સંકલ્પ સાથે જોડાયેલી છે. જોકે, જનોઈ બદલવાની વિધિમાં અલગ-અલગ સંપ્રદાય, ગોત્ર અને કુટુંબની પરંપરા પ્રમાણે મંત્ર તથા પદ્ધતિમાં ફેરફાર હોઈ શકે છે. તેથી સંપૂર્ણ શાસ્ત્રોક્ત વિધિ માટે પોતાના પરિવારના પુરોહિત અથવા ભૂદેવની સલાહ લેવી વધુ યોગ્ય રહેશે.

નોંધ: ઉપર આપેલા મુહૂર્તો આપેલી માહિતીના આધારે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. તમારા શહેરના સૂર્યોદય, સ્થાનિક પંચાંગ અને પરંપરા પ્રમાણે મુહૂર્તમાં થોડો ફેરફાર હોઈ શકે છે.