Gujarat Rubber Dam: ગુજરાત દક્ષિણ કોરિયાની રબર બ્લેડર ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને રાજ્યના પ્રથમ બે એર-ફિલ્ડ રબર ડેમનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટોથી છોટા ઉદેપુર અને તાપી જિલ્લામાં સિંચાઈ, ભૂગર્ભ જળના પુનર્ભરણ (ગ્રાઉન્ડવોટર રિચાર્જ) અને પૂર વ્યવસ્થાપનમાં નોંધપાત્ર સુધારો થવાની આશા છે.

હાલમાં નિર્માણાધીન બે ડેમમાં છોટા ઉદેપુર જિલ્લાના બોડેલી તાલુકામાં હેરણ નદી પર રાજવાસણા રબર ડેમ અને તાપી જિલ્લાના ડોલવણ તાલુકામાં અંબિકા નદી પર પાઠકવાડી રબર ડેમનો સમાવેશ થાય છે. આ બંને પ્રોજેક્ટમાં કુલ મળીને રૂ. 162 કરોડથી વધુનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે.

રાજ્ય સરકારે જણાવ્યું છે કે, આ પ્રોજેક્ટો દૂરના વિસ્તારોમાં સિંચાઈ અને પાણી પુરવઠાના માળખાને મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસોનો ભાગ છે. સાથે જ તેઓ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના 'કેચ ધ રેઇન' અભિયાનને પણ ટેકો આપે છે.

રાજવાસણા રબર ડેમનું નિર્માણ અંદાજિત રૂ. 82.97 કરોડના ખર્ચે થઈ રહ્યું છે અને તેને સપ્ટેમ્બર 2027 સુધીમાં 30 મહિનાની સમયમર્યાદામાં પૂર્ણ કરવાનો લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો છે. આ ડેમમાં હેરણ નદી પર 180 મીટર લાંબો અને 3.5 મીટર ઊંચો હવાથી ભરાતો રબર બ્લેડર સ્થાપિત કરવામાં આવશે.

સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, આ ટેક્નોલોજીથી હાલના વીયરની પાણી સંગ્રહ ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો થશે અને તેમાં આશરે 3.5 મિલિયન ક્યુબિક મીટર (MCM) પાણી સંગ્રહ કરી શકાશે. અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે, આ પ્રોજેક્ટથી 25 ગામોના ખેડૂતોને સીધો લાભ મળશે અને આશરે 3,420 હેક્ટર ખેતીની જમીનને સિંચાઈ માટે પાણી મળશે.

પાણીના વધેલા સંગ્રહને કારણે ભૂગર્ભ જળસ્તરમાં પણ સુધારો થવાની અપેક્ષા છે, જેના પરિણામે આસપાસના વિસ્તારોમાં સિંચાઈ અને પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા વધશે. હાલ સુધીમાં નિર્માણનું લગભગ 75 ટકા કામ પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે.

અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે, રબર ડેમ સિસ્ટમથી હાલના વીયરમાં વર્ષોથી જમા થયેલી ગાદની સમસ્યાનો પણ ઉકેલ આવશે. કારણ કે, તેમાં એકઠી થયેલી રેતી અને ગાદને સંપૂર્ણપણે દૂર કરી શકાશે. ભારે વરસાદ દરમિયાન હવાથી ભરાયેલા આ માળખામાંથી હવા કાઢીને તેને નીચે કરી શકાશે, જેથી પૂરના પાણીનો સરળતાથી નિકાલ થઈ શકે અને આસપાસના ગામોમાં પૂરનું જોખમ ઘટે.

આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ નદીના ડાબા કાંઠે 900 મીટર અને જમણા કાંઠે 500 મીટર લાંબી પૂર સુરક્ષા દીવાલ પણ બનાવવામાં આવશે. નિર્માણ કરારમાં 10 વર્ષ સુધી સંચાલન અને જાળવણીનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. રાજ્ય સરકારે જણાવ્યું કે, રાજવાસણા પ્રોજેક્ટ હાલની નહેર વ્યવસ્થા દ્વારા ખરીફ અને રબી બંને પાક માટે પૂરતું સિંચાઈનું પાણી ઉપલબ્ધ કરાવશે.

સરકારની યોજના રાજવાસણા વીયર યોજના હેઠળ નહેરોને લાભાર્થી 25 ગામોના તળાવો સાથે જોડવાની પણ છે, જેથી સિંચાઈ અને પીવાના પાણી માટે વધારાનો જળસંગ્રહ થઈ શકે. બીજો પ્રોજેક્ટ તાપી જિલ્લાના પાઠકવાડી રબર ડેમનો છે, જે અંબિકા નદી પર અંદાજિત રૂ. 79.13 કરોડના ખર્ચે બનાવવામાં આવી રહ્યો છે.

જાપાની ડિઝાઇન આધારિત આ પ્રોજેક્ટમાં દક્ષિણ કોરિયાથી આયાત કરાયેલ વિશેષ રબર બ્લેડરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. તેનો હેતુ આશરે 650 હેક્ટર ખેતીની જમીનને સિંચાઈ માટે પાણી પૂરું પાડવાનો છે.

સરકારના જણાવ્યા મુજબ, આ પ્રોજેક્ટથી પાઠકવાડી, ઢોડિયાવાડ, ઉનાઈ અને સિંધાઈ ગામોના ખેડૂતોને ખરીફ તથા ઉનાળુ પાક માટે પાણી મળશે. આ પ્રોજેક્ટનું લગભગ 90 ટકા કામ પૂર્ણ થઈ ગયું છે.

અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે, હવાથી ભરાતા રબર ડેમની પસંદગી એટલા માટે કરવામાં આવી હતી કે સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું હતું કે, વિસ્તારની સપાટ જમીન અને નદીના નીચાણવાળા કિનારાઓને કારણે પરંપરાગત ઊંચા ચેકડેમ અથવા વીયર માળખાં યોગ્ય નહોતાં. આ નિર્ણય સ્થાનિક ખેડૂત આગેવાનો અને વ્યારાના ધારાસભ્ય મોહન કોકણીના સૂચનો બાદ લેવામાં આવ્યો હતો.

પાઠકવાડી ડેમને જાપાનીઝ કોડ-2000ના ધોરણો અનુસાર ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો છે. તેના રબર બ્લેડરની જાડાઈ 18 મીમીથી 32 મીમી વચ્ચે છે અને તેને 50 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ તાપમાન સહન કરી શકે તે રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો છે. તેની અંદાજિત આયુષ્ય લગભગ 30 વર્ષ છે.

અધિકારીઓએ વધુમાં જણાવ્યું કે, ભવિષ્યમાં આ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ જ્વારીય રેગ્યુલેટર તરીકે પણ થઈ શકે છે, જેથી સમુદ્રના ખારા પાણીને મીઠા પાણીના સ્ત્રોતોમાં પ્રવેશતા અટકાવી શકાય.