Moon Mission: ચંદ્ર પર પરમાણુ રિએક્ટર લગાવવાની હોડ કેમ? અમેરિકા, ચીન અને રશિયાની શું છે યોજના?

Moon Mission: ચંદ્ર પર માનવ વસાહતો સ્થાપવાની અને ત્યાંના કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ કરવાની દિશામાં અમેરિકા, ચીન અને રશિયા તૈયારી કરી રહ્યા છે. આ હેતુ માટે ત્રણેય દેશ ચંદ્રની સપાટી પર પરમાણુ રિએક્ટર સ્થાપવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે. ચંદ્ર પર લાંબા સમય સુધી વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, માનવ વસવાટ અને ખનન જેવી પ્રવૃત્તિઓ ચલાવવા માટે સતત વીજળીની જરૂર પડશે. પરમાણુ ઊર્જાને આ જરૂરિયાત પૂરી કરવાનો એક વિકલ્પ માનવામાં આવી રહ્યો છે.

ચંદ્ર પર પાણી, ઓક્સિજન અને ખનિજ મેળવવાની યોજના

ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ નજીક આવેલા કેટલાક ઊંડા ખાડાઓમાં પાણીનો બરફ હોવાની સંભાવના છે. આ વિસ્તારોમાં લાખો વર્ષથી સૂર્યપ્રકાશ પહોંચ્યો નથી. વૈજ્ઞાનિકો આ બરફમાંથી પાણી, શ્વાસ લેવા માટે ઓક્સિજન અને રોકેટ માટે જરૂરી ઇંધણ તૈયાર કરવાની શક્યતાઓ તપાસી રહ્યા છે.

આ ઉપરાંત ચંદ્ર પર એલ્યુમિનિયમ, ટાઇટેનિયમ અને સિલિકોન જેવા ખનિજો પણ મળી શકે છે. ભવિષ્યમાં આ સંસાધનોનો ઉપયોગ સેટેલાઇટ અને અન્ય અંતરિક્ષ સંબંધિત ઉપકરણોના નિર્માણમાં થઈ શકે છે. જોકે, આ સંસાધનોનું મોટા પાયે ખનન કરવું હજી ટેકનિકલ પડકાર છે.

સૌર ઊર્જા કરતાં પરમાણુ ઊર્જા પર ભાર કેમ?

ચંદ્ર પર સૌર પેનલથી સતત વીજળી મેળવવી સરળ નથી. ચંદ્રના કોઈ એક વિસ્તારમાં લગભગ બે અઠવાડિયા સુધી સૂર્યપ્રકાશ મળતો નથી. આવા સમયગાળામાં સૌર પેનલ વીજળી ઉત્પન્ન કરી શકશે નહીં અને બેટરી પર નિર્ભર રહેવું પડશે. લાંબા સમય સુધી વીજળીનો સંગ્રહ કરવો ખર્ચાળ બની શકે છે. બીજી તરફ, ડીઝલ કે અન્ય ઇંધણ પૃથ્વી પરથી ચંદ્ર સુધી પહોંચાડવું પણ મોંઘું પડશે.

બેંગોર યુનિવર્સિટીના ન્યુક્લિયર ફ્યુચર્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ડિરેક્ટર સિમોન મિડલબર્ગના જણાવ્યા અનુસાર, ચંદ્ર પરના માનવ ઠેકાણાઓને સતત વીજળીની જરૂર પડશે. પરમાણુ ઊર્જા આ જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે છે. તેમના મતે, બરફના ખનન અને ચંદ્ર પરના બેઝને કાર્યરત રાખવા માટે ત્રણથી ચાર પરમાણુ રિએક્ટરની જરૂર પડી શકે છે.

અમેરિકા અને રશિયાના રિએક્ટરની ક્ષમતા કેટલી હશે?

અમેરિકાની અંતરિક્ષ સંસ્થા નાસાએ જાન્યુઆરીમાં 'લૂનર રિએક્ટર-1' બનાવવાની યોજના જાહેર કરી હતી. તેને 2030ના અંત સુધીમાં તૈયાર કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે. આ રિએક્ટર 20 કિલોવોટ વીજળી ઉત્પન્ન કરી શકશે અને કોઈ જાળવણી વિના પાંચ વર્ષ સુધી કાર્યરત રહી શકે તેવી યોજના છે. તેનું વજન 6,000 કિલોગ્રામથી ઓછું રાખવાનો પ્રયાસ છે.

બીજી તરફ, રશિયા ચીન સાથે મળીને 'સેલેના' નામનો પરમાણુ રિએક્ટર તૈયાર કરી રહ્યું છે. તેની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા 10 કિલોવોટ રાખવાની યોજના છે. તેને કોઈ જાળવણી વિના 10 વર્ષ સુધી કાર્યરત રહી શકે તે રીતે તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. રશિયાનું લક્ષ્ય 2036 સુધીમાં ચીનના નેતૃત્વ હેઠળના ચંદ્ર બેઝને વીજળી પૂરી પાડવાનું છે. તેનું વજન આશરે 1,100થી 1,300 કિલોગ્રામ હોઈ શકે છે.

અંતરિક્ષમાં અગાઉ પણ મોકલાઈ ચૂક્યા છે પરમાણુ રિએક્ટર

અંતરિક્ષમાં પરમાણુ રિએક્ટર મોકલવાનો વિચાર નવો નથી. શીત યુદ્ધ દરમિયાન સોવિયેત સંઘે 1960ના દાયકાના અંતથી 1980ના દાયકા સુધી પૃથ્વીની કક્ષામાં 30થી વધુ પરમાણુ રિએક્ટર મોકલ્યા હતા. તેનો ઉપયોગ જાસૂસી ઉપગ્રહોને વીજળી પૂરી પાડવા માટે થતો હતો. આ રિએક્ટર યુરેનિયમના પરમાણુઓના વિખંડનથી વીજળી ઉત્પન્ન કરતા હતા.

અમેરિકાએ પણ છેલ્લા 70 વર્ષમાં અંતરિક્ષ પરમાણુ કાર્યક્રમો પાછળ આશરે 20 અબજ ડોલર ખર્ચ્યા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, 1965ના એક પ્રયોગ બાદ અમેરિકાનો અંતરિક્ષ પરમાણુ રિએક્ટર કાર્યક્રમ સફળતાપૂર્વક આગળ વધી શક્યો નહોતો. તે પ્રયોગમાં ઉપગ્રહનો વીજળી સંબંધિત એક ભાગ ખરાબ થતાં 43 દિવસ બાદ તે બંધ થઈ ગયો હતો.

ચંદ્ર પર રિએક્ટર કેવી રીતે પહોંચાડવામાં આવશે?

સૌપ્રથમ પૃથ્વી પર પરમાણુ રિએક્ટર તૈયાર કરવામાં આવશે. ત્યારબાદ રોબોટિક અંતરિક્ષ યાનની મદદથી તેને ચંદ્ર સુધી પહોંચાડવામાં આવશે. ચંદ્ર પર ઉતરે ત્યાં સુધી રિએક્ટરને બંધ રાખવાની યોજના છે, જેથી રેડિયોએક્ટિવ જોખમ ઓછું રહે. સુરક્ષિત રીતે ઉતરાણ થયા બાદ જ તેને ચાલુ કરવામાં આવશે.

આ રિએક્ટરોને એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવશે કે તેમને ઘણા વર્ષો સુધી જાળવણીની જરૂર ન પડે. તેમાંથી મળતી વીજળીનો ઉપયોગ ચંદ્ર પરના માનવ ઠેકાણાઓ, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને ખનન સંબંધિત કામગીરીમાં થઈ શકે છે.

પરમાણુ રિએક્ટરમાં અકસ્માત થાય તો શું જોખમ?

ચંદ્ર પર પરમાણુ રિએક્ટર સ્થાપવાની યોજના સાથે રેડિયોએક્ટિવ અકસ્માતનું જોખમ પણ જોડાયેલું છે. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર, રિએક્ટર ચાલુ થાય તે પહેલાં તેમાં રહેલા યુરેનિયમથી રેડિયોએક્ટિવ જોખમ પ્રમાણમાં ઓછું હોય છે. પરંતુ એકવાર રિએક્ટર કાર્યરત થયા પછી જોખમ વધી શકે છે.

વર્ષ 1978માં સોવિયેત સંઘનો 'કોસ્મોસ-954' ઉપગ્રહ અકસ્માતનો ભોગ બન્યો હતો. તેમાં પરમાણુ રિએક્ટર લગાવવામાં આવ્યો હતો. અકસ્માત બાદ ઉત્તર કેનેડાના આશરે 1.24 લાખ ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં રેડિયોએક્ટિવ પદાર્થો ફેલાયા હતા. ત્યારબાદ આ કણો અને ટુકડાઓને દૂર કરવા માટે મોટું સફાઈ અભિયાન હાથ ધરાયું હતું.

સિમોન મિડલબર્ગના મતે, ચંદ્ર પર આવી કોઈ દુર્ઘટના થાય તો પ્રદૂષણની અસર મર્યાદિત વિસ્તારમાં રહી શકે છે. જોકે, રિએક્ટરની સુરક્ષા અને અકસ્માતની સ્થિતિમાં જોખમ નિયંત્રણ કરવું આ યોજનાનો મહત્ત્વનો પડકાર રહેશે.

ચંદ્ર પર કોનો અધિકાર રહેશે?

કાયદાકીય રીતે કોઈ પણ દેશ ચંદ્ર કે તેના કોઈ ભાગ પર માલિકીનો દાવો કરી શકતો નથી. વર્ષ 1967ની 'આઉટર સ્પેસ ટ્રીટી' મુજબ, કોઈ દેશ ચંદ્ર પર સાર્વભૌમત્વ સ્થાપી શકતો નથી. જોકે, કોઈ દેશ દ્વારા ચંદ્ર પર મોકલવામાં આવેલા ઉપકરણો અને સાધનો પર તે દેશનો અધિકાર રહે છે.

આ સંધિ અંતરિક્ષમાં પરમાણુ ઊર્જાના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકતી નથી. જોકે, અંતરિક્ષ પ્રવૃત્તિઓ આંતરરાષ્ટ્રીય જવાબદારીઓ અને પર્યાવરણને નુકસાન ન પહોંચાડવાની શરતોને આધીન છે. આમ, અમેરિકા, રશિયા અને ચીન ચંદ્ર પર પરમાણુ રિએક્ટર સ્થાપવાની દિશામાં આગળ વધી શકે છે, પરંતુ ત્યાંના સંસાધનોનો ઉપયોગ અને ખનન આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાકીય માળખા હેઠળ જ કરવાનું રહેશે.

ચંદ્ર પર પરમાણુ ઊર્જાનો ઉપયોગ ભવિષ્યમાં માનવ વસાહતો સ્થાપવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે. જોકે, આ યોજનાઓને વાસ્તવિક સ્વરૂપ આપવા માટે ટેકનોલોજી, ખર્ચ, સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહમતિ જેવા અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડશે.

આ પણ વાંચો : Developed India 2047ના લક્ષ્યાંકમાં અદાણી ગ્રુપના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સની ભૂમિકા