Dholka Polluted Water: “મારે એ ગામડે એકવાર આવજો... ગામડાની મજા લઈએ...” પરંતુ અમદાવાદ જિલ્લાના ધોળકા તાલુકાના ભેટાવાડા સહિતના પાંચ ગામોમાં આજે ગામડાની મજાની નહીં, દૂષિત પાણી, બરબાદ થતી ખેતી, બીમારીઓ અને વર્ષોથી ચાલતી પરેશાનીની વાત છે. ભેટાવાડા, ત્રાસદ, નેસડા, પાલડી અને આંબારેલી ગામોના લોકો છેલ્લા ઘણા સમયથી પ્રદૂષિત પાણીની સમસ્યાથી પરેશાન હોવાનો આક્ષેપ કરી રહ્યા છે.

ગામલોકોના જણાવ્યા મુજબ, ગામોની આસપાસ આવેલી કેટલીક ઔદ્યોગિક એકમોમાંથી નીકળતું કેમિકલયુક્ત પાણી તેમજ ધોળકા નગરપાલિકાનું ડ્રેનેજનું પાણી ગામની સીમ અને ખેતી વિસ્તારમાં પહોંચે છે. જેના કારણે જમીન, પાક, પાણી અને લોકોના આરોગ્ય પર ગંભીર અસર થઈ રહી હોવાનો ગ્રામજનોનો દાવો છે. સ્થિતિ એટલી ગંભીર હોવાનો ગ્રામજનોનો આક્ષેપ છે કે છેલ્લા ત્રણ દિવસથી પાંચ ગામોના લોકો ધરણા પર બેઠા છે. ખેડૂતો અને ગ્રામજનોની માંગ છે કે દૂષિત પાણીનો કાયમી ઉકેલ લાવવામાં આવે, જવાબદાર એકમોની તપાસ કરવામાં આવે અને પ્રદૂષણથી થયેલા નુકસાનનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન કરીને અસરગ્રસ્તોને ન્યાય આપવામાં આવે.

15 વર્ષથી સમસ્યા, છતાં કાયમી ઉકેલ નહીં

ગ્રામજનોના આક્ષેપ પ્રમાણે, આ સમસ્યા એકાદ દિવસ કે થોડા મહિનાની નથી. છેલ્લા આશરે 15 વર્ષથી ગામોમાં દૂષિત પાણીની સમસ્યા યથાવત છે. ગામની આસપાસથી પસાર થતા પાણીમાં કેમિકલ અને ગટરના પાણીનું મિશ્રણ થતું હોવાનો ગ્રામજનોનો દાવો છે. આ પાણી ખેતી વિસ્તારમાં પહોંચતાં ખેડૂતોની જમીન અને પાકને નુકસાન થઈ રહ્યું છે. ખેડૂતોનું કહેવું છે કે જે જમીન તેમના પરિવારના જીવનનિર્વાહનો મુખ્ય આધાર છે, એ જ જમીન આજે પ્રદૂષણની ઝપેટમાં આવી રહી છે. પાણીની ગુણવત્તા અંગે યોગ્ય વૈજ્ઞાનિક તપાસ અને કાયમી વ્યવસ્થા ન થાય તો ભવિષ્યમાં ખેતી પર તેની વધુ ગંભીર અસર થઈ શકે તેવી ચિંતા ખેડૂતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.

ક્યારેક ફૂલોથી ઓળખાતું ભેટાવાડા, આજે પ્રદૂષણથી પરેશાન

ભેટાવાડા ગામના ખેડૂતો માટે આ પરિસ્થિતિ માત્ર પાણીનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ તેમના વર્ષોના મહેનતથી ઉભા કરેલા ખેતીના મોડલ પર સીધી અસર હોવાનું તેઓ કહી રહ્યા છે. ગામમાં ફૂલની ખેતી માટે ખેડૂતોને એવોર્ડ પણ મળ્યો હતો. જોકે, હવે દૂષિત પાણીની સમસ્યાના કારણે ફૂલની ખેતીને ભારે નુકસાન થઈ રહ્યું હોવાનો ખેડૂતોનો દાવો છે. ગ્રામજનોના જણાવ્યા મુજબ, દૂષિત પાણીના કારણે ફૂલની ખેતીમાં અંદાજે 75 ટકા સુધીનું નુકસાન થયું છે. જો આ સ્થિતિ યથાવત રહેશે તો ખેડૂતોની આવક અને સમગ્ર ખેતી આધારિત અર્થવ્યવસ્થા પર તેની મોટી અસર પડી શકે છે.

નળમાંથી કાળું-લાલ પાણી આવતું હોવાનો આક્ષેપ

ગામલોકોનો સૌથી ગંભીર આક્ષેપ પાણીની ગુણવત્તાને લઈને છે. ગ્રામજનોના જણાવ્યા મુજબ, કેટલાક વિસ્તારોમાં નળમાંથી કાળાશ કે લાલાશ ધરાવતું પાણી આવતું હોવાની ફરિયાદો છે. આ પાણી પીવા અથવા ઘરવપરાશ માટે સુરક્ષિત છે કે નહીં તે અંગે સત્તાવાર અને સ્વતંત્ર લેબોરેટરી તપાસ થવી જરૂરી છે તેવી ગ્રામજનોની માંગ છે. ખેડૂતોનું કહેવું છે કે પાણીના નમૂના લઈ તેમાં કયા પ્રકારના કેમિકલ અથવા પ્રદૂષક તત્ત્વો છે તેની વૈજ્ઞાનિક તપાસ થવી જોઈએ અને તેના રિપોર્ટ જાહેર કરવા જોઈએ.

“પાણીથી ચામડીના રોગ થયા”, ગ્રામજનોના ગંભીર આક્ષેપ

સ્થાનિક રહેવાસીઓના જણાવ્યા મુજબ, દૂષિત પાણીના સંપર્કમાં આવવાથી કેટલાક લોકોમાં ચામડી સંબંધિત સમસ્યાઓ જોવા મળી રહી છે. સ્થાનિક રહેવાસી કાળુભાઈએ જણાવ્યું હતું કે ખરાબ પાણીના કારણે ભારે નુકસાન થયું છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, કેનાલના પાણીથી લોકોને નુકસાન થયું છે અને તેમને પોતાને પણ પગમાં ખરજવા જેવી તકલીફ થઈ છે. બીજી તરફ એક સ્થાનિક મહિલાએ આક્ષેપ કર્યો હતો કે કેમિકલયુક્ત પાણીના કારણે તેમની ત્રણ વર્ષની બાળકીના સ્વાસ્થ્ય પર પણ અસર થઈ છે. તેમણે જણાવ્યું કે ગામમાં લોકો દુર્ગંધ વચ્ચે રહેવા મજબૂર છે અને ચામડીના રોગો સહિતની વિવિધ સમસ્યાઓથી લોકો પરેશાન છે. આ તમામ આરોગ્ય સંબંધિત દાવાઓની સત્તાવાર તબીબી અને વૈજ્ઞાનિક તપાસ થવી જરૂરી છે.

“પશુ-પક્ષી પણ પાણી પીવે તો નુકસાન થાય છે”

ગ્રામજનોનો વધુ એક ગંભીર દાવો છે કે દૂષિત પાણીના સંપર્કમાં આવવાથી માત્ર માનવી જ નહીં, પરંતુ પશુ-પક્ષીઓને પણ નુકસાન થઈ રહ્યું છે. સ્થાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, કેટલાક પશુ-પક્ષીઓ આ પાણી પીવે તો તેમના મૃત્યુ થવાની ઘટનાઓ જોવા મળી હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. જોકે, આવા દાવાઓની પણ વેટરનરી અને વૈજ્ઞાનિક તપાસ જરૂરી છે. જો પાણીમાં ખરેખર ઝેરી અથવા હાનિકારક તત્ત્વો હોવાનું સાબિત થાય તો આ સમસ્યા માત્ર ખેતી કે આરોગ્ય પૂરતી સીમિત નહીં રહે, પરંતુ સમગ્ર સ્થાનિક પર્યાવરણ માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની શકે છે.

કેન્સર અંગે પણ ગ્રામજનોના ગંભીર દાવા

આ સમગ્ર મામલામાં સૌથી ચોંકાવનારા દાવાઓ કેન્સરને લઈને કરવામાં આવી રહ્યા છે. ભેટાવાડા, ત્રાસદ, નેસડા, પાલડી અને આંબારેલી સહિતના ગામોના ગ્રામજનોના જણાવ્યા મુજબ 100થી વધુ લોકો કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીઓ સામે ઝઝૂમી રહ્યા છે. જ્યારે છેલ્લા આશરે 10 વર્ષમાં 50થી વધુ લોકોના કેન્સરથી મૃત્યુ થયાનો પણ ગ્રામજનોનો દાવો છે. જોકે, કેન્સર અને દૂષિત પાણી વચ્ચે સીધો કારણ-પરિણામ સંબંધ માત્ર આક્ષેપોના આધારે કહી શકાય નહીં. તેના માટે અસરગ્રસ્ત લોકોના તબીબી રેકોર્ડ, પાણી અને જમીનના નમૂનાની વૈજ્ઞાનિક તપાસ, રોગના આંકડા અને નિષ્ણાતોની તપાસ જરૂરી છે. ગ્રામજનોની મુખ્ય માંગ પણ આ જ છે કે સરકાર નિષ્પક્ષ અને વૈજ્ઞાનિક તપાસ કરાવે અને જો પ્રદૂષણ અને આરોગ્ય સમસ્યાઓ વચ્ચે કોઈ સંબંધ સાબિત થાય તો જવાબદારો સામે કડક કાર્યવાહી કરે.

ફેક્ટરીઓમાંથી કેમિકલયુક્ત પાણી છોડાતું હોવાનો આક્ષેપ

ગામલોકોનો આક્ષેપ છે કે આસપાસ આવેલી ટેક્સટાઇલ અને ફાર્મા સહિતની કેટલીક કંપનીઓમાંથી નીકળતું કેમિકલયુક્ત પાણી યોગ્ય પ્રક્રિયા વિના બહાર છોડવામાં આવે છે. આ પાણી ગામની સીમ અને ખેતી વિસ્તારમાં પહોંચતું હોવાના કારણે જમીન અને પાકને નુકસાન થતું હોવાનો ખેડૂતોનો દાવો છે. જો આક્ષેપો સાચા હોય તો પ્રશ્ન માત્ર એક ગામનો નથી. ઔદ્યોગિક વિકાસ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જવાબદારી તંત્રની છે. જવાબદાર એકમો ખરેખર નિયમોનું પાલન કરે છે કે નહીં, તેમનું Effluent Treatment Plant યોગ્ય રીતે કાર્યરત છે કે નહીં અને બહાર છોડાતા પાણીમાં પ્રદૂષક તત્ત્વોની માત્રા કેટલી છે, તેની તપાસ હવે મહત્વની બની છે.

ધોળકા નગરપાલિકાના ડ્રેનેજ પાણી સામે પણ સવાલ

ગામલોકો દ્વારા ધોળકા નગરપાલિકાના ડ્રેનેજના પાણી અંગે પણ ગંભીર આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા છે. ગ્રામજનોના જણાવ્યા મુજબ નગરપાલિકાનું ગટરનું પાણી પણ આ પંથક તરફ છોડવામાં આવે છે. જેના કારણે ઔદ્યોગિક પાણી સાથે ગટરના પાણીની સમસ્યા પણ ઉભી થઈ રહી છે. આ અંગે નગરપાલિકા તંત્રની ભૂમિકા શું છે, ડ્રેનેજનું પાણી ક્યાં જાય છે અને તેના નિકાલ માટે કઈ વ્યવસ્થા છે તે અંગે પણ સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.

GPCB અને તંત્ર સામે ખેડૂતોના સવાલો

ગામલોકોનું કહેવું છે કે આ મુદ્દે જિલ્લા વહીવટી તંત્ર, પ્રાંત અધિકારી અને ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) સહિતના સંબંધિત અધિકારીઓને અનેક વખત રજૂઆતો કરવામાં આવી છે. પરંતુ વર્ષો બાદ પણ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ ન આવ્યો હોવાનો ગ્રામજનોનો આક્ષેપ છે.

હવે ખેડૂતોનો સવાલ સીધો છે

• જો પાણી પ્રદૂષિત નથી તો તેની નિષ્પક્ષ લેબોરેટરી તપાસ કેમ ન થાય?

• જો પાણી પ્રદૂષિત છે તો જવાબદાર કોણ?

• જો કંપનીઓ જવાબદાર છે તો કાર્યવાહી કેમ નહીં?

• અને જો નગરપાલિકાનું ગટરનું પાણી છે તો તેનો કાયમી નિકાલ ક્યાં છે?

• ખેડૂત સંઘર્ષ સમિતિની 11 મુદ્દાની માંગ

ભેટાવાડા ખેડૂત સંઘર્ષ સમિતિ દ્વારા તંત્ર સમક્ષ 11 મુદ્દાની માંગ રજૂ કરવામાં આવી છે. સૌપ્રથમ માંગ છે કે ગામની સીમમાં આવતું દૂષિત ગટર અને કેમિકલયુક્ત પાણી કાયમી ધોરણે બંધ કરવામાં આવે. આ ઉપરાંત દૂષિત પાણી રોકવા માટે 3 ફૂટ પહોળી અને 8 ફૂટ ઊંચી RCC દિવાલ બનાવવાની માંગ કરવામાં આવી છે. દિવાલ અને પાણીની સમસ્યાની દેખરેખ માટે 11 સભ્યોની સંયુક્ત કમિટી બનાવવાની પણ માંગ છે. તેમાં પાંચ ગામના સરપંચ અને ખેડૂત સંઘર્ષ સમિતિના છ સભ્યોનો સમાવેશ કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે.

GPCB અને જવાબદાર કંપનીઓ સામે કાર્યવાહી કરવાની માંગ

ખેડૂત સંઘર્ષ સમિતિએ GPCB દ્વારા અત્યાર સુધી કરવામાં આવેલી કાર્યવાહી અંગે સંપૂર્ણ માહિતી જાહેર કરવાની માંગ કરી છે. દૂષિત પાણી છોડનારા જવાબદાર એકમોની ઓળખ કરીને તેમની સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી, પાણીના નમૂનાની લેબોરેટરી તપાસ અને જરૂર પડે તો પ્રદૂષણ તાત્કાલિક બંધ કરાવવાની માંગ કરવામાં આવી છે. સાથે જ ધોળકા નગરપાલિકાના ચીફ ઓફિસરની જવાબદારી નક્કી કરીને અત્યાર સુધી કરવામાં આવેલી કાર્યવાહી અંગે લેખિત માહિતી આપવાની માંગ પણ કરવામાં આવી છે.

કેન્સર અને ચામડીના રોગના દર્દીઓ માટે સારવાર અને વળતરની માંગ

ખેડૂત સંઘર્ષ સમિતિએ દૂષિત પાણી અને આરોગ્ય સમસ્યાઓ વચ્ચે વૈજ્ઞાનિક સંબંધ સાબિત થાય તેવા કેસોમાં અસરગ્રસ્તોને સારવાર અને વળતર આપવાની માંગ કરી છે. કેન્સરથી મૃત્યુ પામેલા લોકોના પરિવારોને ₹2 કરોડનું વળતર આપવાની માંગ કરવામાં આવી છે. સાથે જ ચામડીના રોગથી અસરગ્રસ્ત લોકોની સરકારી અથવા સ્વતંત્ર તબીબી તપાસ કરાવી યોગ્ય સારવાર અને વળતર આપવાની માંગ છે. કેન્સર પીડિત દર્દીઓની સારવારનો સંપૂર્ણ ખર્ચ જવાબદાર તંત્ર અથવા જવાબદાર પક્ષ દ્વારા ઉઠાવવાની પણ માંગ કરવામાં આવી છે.

ખેડૂતોના પાક અને જમીનના નુકસાનનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન

ખેડૂતોની સૌથી મહત્વપૂર્ણ માંગોમાંથી એક છે કે દૂષિત પાણીના કારણે થયેલા પાક, જમીન અને ખેતીની ઉપજના નુકસાનનું વૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ કરવામાં આવે. ખેતીની જમીન, સિંચાઈના પાણી અને દૂષિત પાણીના નમૂના માન્ય લેબોરેટરીમાં મોકલી તેની તપાસ કરાવવામાં આવે અને તેના રિપોર્ટ ખેડૂતોને આપવામાં આવે તેવી માંગ છે. જો તપાસમાં પ્રદૂષણના કારણે નુકસાન સાબિત થાય તો ખેડૂતોને યોગ્ય વળતર આપવાની પણ માંગ કરવામાં આવી છે.

ત્રણ દિવસથી ધરણા, હવે તંત્ર સામે આરપારની લડત?

વર્ષોથી સમસ્યાનો ઉકેલ ન મળતા હવે પાંચ ગામોના લોકો આંદોલનના માર્ગે ઉતર્યા છે. ગ્રામજનોનું કહેવું છે કે તેઓ કોઈ વ્યક્તિ કે સંસ્થા સામે દ્વેષભાવ રાખતા નથી. તેમની લડાઈ જમીન, પાણી, ખેતી, આરોગ્ય અને આવનારી પેઢીના ભવિષ્ય માટે છે. ખેડૂતોની માંગ સ્પષ્ટ છે—દૂષિત પાણી બંધ કરો, વૈજ્ઞાનિક તપાસ કરાવો, જવાબદારો સામે કાર્યવાહી કરો અને નુકસાનગ્રસ્તોને ન્યાય આપો.

હવે સૌથી મોટો સવાલ: ગામડાની વહારે કોણ આવશે?

એક તરફ ગુજરાતમાં ઉદ્યોગો અને વિકાસની વાત થઈ રહી છે, તો બીજી તરફ ધોળકાના આ પાંચ ગામોના ખેડૂતો પાણી અને પ્રદૂષણ સામે લડી રહ્યા હોવાના આક્ષેપો કરી રહ્યા છે.

• જે પાણીથી ખેતી થવી જોઈએ, એ જ પાણી જો ખેતી બરબાદ કરે તો ખેડૂત ક્યાં જાય?

• જે પાણી જીવન માટે જરૂરી છે, એ જ પાણીની ગુણવત્તા સામે સવાલો ઊભા થાય તો જવાબદાર કોણ?

• અને જો વર્ષોથી ફરિયાદો છતાં સમસ્યા યથાવત રહે તો તંત્રની જવાબદારી ક્યાં નક્કી થશે?

આ સવાલોના જવાબ હવે માત્ર નિવેદનોથી નહીં, પરંતુ નિષ્પક્ષ વૈજ્ઞાનિક તપાસ, પાણી અને જમીનના રિપોર્ટ તથા જવાબદાર તંત્રની સ્પષ્ટ કાર્યવાહીથી મળવા જોઈએ. ધોળકાના ભેટાવાડા સહિતના પાંચ ગામોના લોકો હવે રાહ જોઈ રહ્યા છે કે તેમની ફરિયાદો કાગળ પર નહીં, પરંતુ જમીન પર ક્યારે ઉકેલાશે.

“મારે એ ગામડે એકવાર આવજો...”

આજે આ ગામડાંમાં ખરેખર જવાની જરૂર છે—મજા લેવા નહીં, પરંતુ ખેડૂતની વ્યથા સાંભળવા, પાણીની હકીકત તપાસવા અને વર્ષોથી વણઉકેલાયેલા સવાલોના જવાબ શોધવા.

ખેડૂત સંઘર્ષ સમિતિ – ભેટાવાડાની મુખ્ય માંગ

“ભેટાવાડા ગામમાં આવતું દૂષિત પાણી કાયમી ધોરણે બંધ કરો — ખેડૂતોની જમીન, પાણી અને જીવન બચાવો.”

સ્થાનિક રહેવાસી કાળુભાઇના જણાવ્યા અનુસાર, ખરાબ પાણી આવવાથી ખૂબજ નુકસાન થયું છે. કેનાલથી બધા જ લોકોને નુકસાન થયું છે અને રોગચાળો પણ ફેલાયો છે. વધુમાં તેમણે જણાવ્યું કે મને પણ પગમાં ખરાબ પાણીને કારણે ખરજવું જેવું કંઇક થઇ ગયું છે. અન્ય એક સ્થાનિક મહિલાએ જણાવ્યું હતું કે, આ કેમિકલવાળા પાણીને કારણે મારી 3 વર્ષની નાની દિકરી છે તેને નુકસાન થયું અને તેમના સ્વાસ્થ્યને પણ નુકસાન થાય છે. બીજી બાજુ આ પાણી પશુ-પક્ષી કે અન્ય કોઇ જો આ પાણી પીવે છે તો તે તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વધુમાં જણાવ્યું હતું કે આ કેમિકલવાળા પાણીને કારણે ચામડીના રોગ થાય છે. કોઇને ખરજવુ કોઇને કેન્સર કોઇકને અનેક જાતના રોગો થાય છે અને અમે લોકો આ દુર્ગંધમાં રહીએ છીએ. આ પાણીને કારણે માખી-મચ્છર ખૂબજ વધારે થાય છે. વધુમાં જણાવ્યું કે છેલ્લા 10 વર્ષથી હું અહિંયા રહું છું અને ત્યારથી આ પાણી હું જોવું છું.