Dhar Bhojshala Verdict: મધ્યપ્રદેશના ધાર જિલ્લામાં સ્થિત પ્રખ્યાત ભોજશાળા વિવાદ પર આજે હાઇકોર્ટે પોતાનો ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે પોતાના આદેશમાં ભોજશાળાને મંદિર જાહેર કર્યું અને ભોજશાળા માટેની હિન્દુ પક્ષની માંગણી સ્વીકારી. હાઈકોર્ટે કહ્યું કે અમને જાણવા મળ્યું છે કે આ સ્થળે હિન્દુ પૂજાનું સાતત્ય ક્યારેય સમાપ્ત થયું નથી. આપણે એ પણ નોંધીએ છીએ કે ઐતિહાસિક સાહિત્ય સાબિત કરે છે કે વિવાદિત વિસ્તાર ભોજશાળા તરીકે ઓળખાતો હતો, જે પરમાર વંશના રાજા ભોજ સાથે સંકળાયેલ સંસ્કૃત શિક્ષણનું કેન્દ્ર હતું.

નિર્ણયમાં શું કહેવામાં આવ્યું?
હાઈકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે હિન્દુ ફ્રન્ટ ફોર જસ્ટિસની અરજીનો નિકાલ નીચેના નિર્દેશો સાથે કરવામાં આવે છે: 

• હાઈકોર્ટે કહ્યું કે ભોજશાલા અને કમલ મૌલા મસ્જિદનો વિવાદિત વિસ્તાર 18/3/1904 થી 1958 ના કાયદા હેઠળ સંરક્ષિત સ્મારક છે.
• આ વિસ્તારનું ધાર્મિક પાસું ભોજશાળા અને દેવી વાગ્દેવી સરસ્વતીનું મંદિર છે.
• ધાર સ્થિત વિવાદિત મિલકતમાં ભોજશાળા મંદિર અને સંસ્કૃત શિક્ષણના હેતુપૂર્ણ વહીવટ અને સંચાલન માટે કેન્દ્ર સરકાર અને ASI નિર્ણયો લેશે.
• મિલકતનો એકંદર વહીવટ ASI પાસે ચાલુ રહેશે.

કોર્ટે ભોજશાળાને મંદિર ગણાવ્યું: વકીલ
ભોજશાળા વિવાદના નિર્ણય અંગે, હિન્દુ પક્ષના વકીલ વિષ્ણુ શંકર જૈને કહ્યું- "કોર્ટે ભોજશાળાને રાજા ભોજના મંદિર તરીકે માન્યતા આપી છે. કોર્ટે અમને પૂજા કરવાનો અધિકાર આપ્યો છે. મુસ્લિમ પક્ષ અલગ જમીનની માંગ કરી શકે છે. તેઓ સરકાર પાસે વૈકલ્પિક જમીન માંગી શકે છે. વિષ્ણુ શંકર જૈને વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ઇન્દોર હાઇકોર્ટે હિન્દુ સમુદાયને પૂજા કરવાનો અધિકાર આપ્યો છે. હાઈકોર્ટે ASI રિપોર્ટ પર વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો છે. તેણે ભોજશાળાને મંદિર તરીકે માન્યતા આપી છે. તેણે તેના પાત્રને હિન્દુ મંદિર તરીકે માન્યતા આપી છે. હવે, ત્યાં ફક્ત પૂજા જ કરવામાં આવશે. આજે અંતિમ પ્રાર્થના કરવામાં આવી હતી.

ધાર જિલ્લામાં કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થા
નોંધનીય છે કે, આ મામલે વર્ષ 2022 માં મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટની ઈન્દોર બેન્ચમાં એક અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. ગયા મહિને 6 એપ્રિલથી સતત સુનાવણી બાદ, હાઇકોર્ટે 12 મેના રોજ પોતાનો નિર્ણય અનામત રાખ્યો હતો. તે જ સમયે, કોર્ટે આજે, શુક્રવાર, 15 મેના રોજ આ કેસમાં પોતાનો નિર્ણય આપ્યો છે. નોંધનીય છે કે, આ નિર્ણય પહેલા ધાર જિલ્લામાં કલમ 163 લાગુ કરવામાં આવી હતી. આ સાથે, 5 થી વધુ લોકોના ભેગા થવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે અને કોઈપણ પ્રકારના વિરોધ, પ્રદર્શન કે સરઘસ પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. મધ્યપ્રદેશ પોલીસ સોશિયલ મીડિયા પર કોઈપણ પ્રકારની ભડકાઉ ટિપ્પણીઓ પોસ્ટ કરનારાઓ પર કડક નજર રાખી રહી છે. આ ઉપરાંત, બોટલોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના વેચાણ પર કડક નજર રાખવામાં આવી રહી છે. આવું કરનારાઓ સામે કાર્યવાહી કરવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.

શું છે સમગ્ર વિવાદ?
હકિકતે, ભોજશાળાનો આ કેસ હિન્દુ પક્ષ અને મુસ્લિમ પક્ષો વચ્ચેનો છે. સમગ્ર વિવાદ એ છે કે ભોજશાલા હિન્દુઓની આદરણીય દેવી વાગ્દેવીનું મંદિર છે કે કમલ મૌલાની મસ્જિદ છે. હિન્દુ પક્ષનો દલીલ છે કે ભોજશાળા પ્રાચીન સમયથી મા વાગ્દેવીનું મંદિર છે. તે જ સમયે, મુસ્લિમ પક્ષનો દાવો છે કે આ જગ્યાએ કમાલ મૌલાની મસ્જિદ છે. આ કેસ કોર્ટમાં ચાલુ રહ્યો અને સમાજમાં ઘણો તણાવ પેદા કર્યો. ખાસ કરીને વસંત પંચમી પર, ધાર્મિક વિધિઓને લઈને ઘણીવાર તણાવ રહે છે.

આ કેસ વર્ષ 2022 માં શરૂ થયો હતો જ્યારે હિન્દુ ફ્રન્ટ ફોર જસ્ટિસ વતી હાઇકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. અરજીમાં ભોજશાળાના ધાર્મિક સ્વરૂપનો નિર્ણય લેવા અને તેના પર હિન્દુ સમુદાયને સંપૂર્ણ અધિકાર આપવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. વર્ષ 2024 માં, ASI એ 98 દિવસ સુધી ભોજશાળા સંકુલનો વૈજ્ઞાનિક સર્વે કર્યો. આ પછી, 23 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે વસંત પંચમી પર દિવસભર પૂજા કરવાની મંજૂરી આપી. હાઈકોર્ટમાં નિયમિત સુનાવણી 6 એપ્રિલ, 2026 ના રોજ શરૂ થઈ હતી અને 12 મે સુધી ચાલુ રહી હતી. ઈન્દોર હાઈકોર્ટે 12 મે ના રોજ પોતાનો ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો, જે આજે આવવાની અપેક્ષા છે.

ASI સર્વેમાં શું બહાર આવ્યું?
આ મામલાની સુનાવણી દરમિયાન, હાઇકોર્ટે 11 માર્ચ, 2024 ના રોજ, ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણને ભોજશાળા સંકુલનો વૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ કરવાનો આદેશ આપ્યો. ASI એ 98 દિવસ સુધી સ્થળનો સર્વે કર્યો અને 15 જુલાઈ, 2024 ના રોજ હાઇકોર્ટમાં પોતાનો અહેવાલ સુપરત કર્યો. ASI રિપોર્ટમાં જણાવાયું હતું:

• ભોજશાળામાં 106 સ્તંભો અને 82 પ્લાસ્ટર મળી આવ્યા છે, જે જૂના મંદિરોનો ભાગ હતા અને પાછળથી કમાલ મૌલા મસ્જિદમાં ઉપયોગમાં લેવાયા હતા.
• સ્તંભો પર દેવતાઓ, સિંહો, હાથીઓ અને અન્ય આકૃતિઓની મૂર્તિઓ તૂટી ગઈ છે અથવા વિકૃત થઈ ગઈ છે.
• 10મી-11મી સદીના પરમાર સમયગાળાના શિલાલેખો સાથે, પછીના સમયના સિક્કા પણ મળી આવ્યા છે.
• ASI ના 2,000 થી વધુ પાનાના અહેવાલમાં સૂચવવામાં આવ્યું છે કે આ સ્થળ મૂળરૂપે એક હિન્દુ મંદિર હોઈ શકે છે.

હિન્દુ પક્ષની માંગ શું છે?
હિન્દુ પક્ષ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં જણાવાયું છે કે, 

• બંધારણના અનુચ્છેદ 25 હેઠળ હિન્દુ સમાજને નિયમિત પૂજા કરવાનો અધિકાર મળવો જોઈએ.
• ભોજશાળા સંકુલમાં મુસ્લિમ સમુદાયની ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ.
• ભોજશાળા સંકુલમાં નમાજ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોવો જોઈએ.
• જો કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ટ્રસ્ટની રચના કરવામાં આવે, તો તેણે ભોજશાળા સંકુલનું સંચાલન સંભાળવું જોઈએ.
• દેવી સરસ્વતીની મૂર્તિની સતત પૂજા સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ.
• બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં રાખવામાં આવેલી વાગ્દેવીની પ્રતિમા પાછી લાવીને ભોજશાળામાં સ્થાપિત કરવી જોઈએ.