Nepal Flash Flood: નેપાળ-તિબેટ સરહદ નજીક આવેલા રસુવા વિસ્તારમાં અચાનક આવેલા વિનાશક ફ્લેશ ફ્લડે ભારે તબાહી સર્જી છે. ભોટેકોશી નદીમાં અચાનક પાણીનો પ્રવાહ વધતાં અનેક મકાનો, વાહનો, રસ્તા અને પુલોને નુકસાન થયું છે. મોટી સંખ્યામાં લોકો ગુમ થયા હોવાના અહેવાલો વચ્ચે રાહત અને બચાવ કામગીરી સતત ચાલી રહી છે.

હાલની ઘટનાનું ચોક્કસ કારણ હજુ તપાસ હેઠળ છે. પ્રાથમિક અહેવાલોમાં ભૂકંપ બાદ આવેલા આઇસ-રોક એવેલાન્ચ અથવા નદીમાં અચાનક અવરોધ સર્જાવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOF)ની શક્યતા અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે, પરંતુ તેને હાલ અંતિમ કારણ તરીકે સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી.

શું છે ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ?

હિમાલયના ગ્લેશિયર્સ પીગળવાથી તેમનું પાણી પહાડોની વચ્ચે બનેલા તળાવોમાં એકઠું થાય છે. આવા તળાવને રોકતો કુદરતી બંધ એટલે કે મોરેન અથવા બરફ-પથ્થરની રચના તૂટી જાય તો થોડા સમયમાં મોટી માત્રામાં પાણી નીચેની તરફ ધસી આવે છે. આ અચાનક પાણીના પ્રવાહને ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ એટલે કે GLOF કહેવામાં આવે છે. ભૂકંપ, ભારે વરસાદ, બરફ કે પથ્થરોનો ધસારો અને ગ્લેશિયર સાથે જોડાયેલી અન્ય ઘટનાઓ પણ આવા બંધ તૂટવાનું કારણ બની શકે છે.

2013: કેદારનાથ આપદા, ઉત્તરાખંડ

જૂન 2013માં કેદારનાથ વિસ્તારમાં ચોરાબારી ગ્લેશિયલ લેક સાથે જોડાયેલી ઘટના અને ભારે વરસાદને કારણે મંદાકિની ખીણમાં વિનાશક પૂર આવ્યું હતું. આ આપદામાં મોટા પ્રમાણમાં જાનહાનિ થઈ હતી અને રસ્તા, પુલ તથા અન્ય માળખાઓ નષ્ટ થયા હતા. કેદારનાથ આપદાને હિમાલયની સૌથી વિનાશક કુદરતી આફતોમાંની એક માનવામાં આવે છે.

2016: ભોટેકોશી GLOF

2016માં તિબેટ વિસ્તારમાં આવેલી ગોંગબાતોંગશા ગ્લેશિયલ લેકમાંથી આવેલા GLOFના કારણે ભોટેકોશી નદીમાં અચાનક વિનાશક પ્રવાહ આવ્યો હતો. આ પ્રવાહ નેપાળમાં પ્રવેશ્યો હતો અને અપર ભોટેકોશી હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ તથા અર્નિકો હાઇવે સહિતના માળખાઓને ભારે નુકસાન થયું હતું. સંશોધન મુજબ આ ઘટનાથી 70 મિલિયન ડોલરથી વધુનું આર્થિક નુકસાન થયું હતું.

2021: ચમોલી આપદા, ઉત્તરાખંડ

ફેબ્રુઆરી 2021માં ઉત્તરાખંડના ચમોલીમાં વિશાળ બરફ-પથ્થરની ઘટના બાદ ઋષિગંગા અને ધૌલીગંગા નદીઓમાં અચાનક સૈલાબ આવ્યો હતો. આ ઘટનામાં 200થી વધુ લોકોના મૃત્યુ અથવા ગુમ થવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા અને ઋષિગંગા હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટને ભારે નુકસાન થયું હતું. આ ઘટનાને સીધી GLOF તરીકે ઓળખવાને બદલે આઇસ/રોક એવેલાન્ચથી સર્જાયેલી ફ્લેશ ફ્લડ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.

2021: મેલમચી પૂર, નેપાળ

જૂન 2021માં નેપાળની મેલમચી નદીમાં અત્યંત વિનાશક પૂર આવ્યું હતું. ભારે વરસાદ, ભૂસ્ખલન અને ઉપરવાસની વિવિધ પ્રક્રિયાઓએ મળીને આ આપદાને વધુ ગંભીર બનાવી હતી. ICIMODના વિશ્લેષણ મુજબ મેલમચી આપદા માટે એક જ કારણ જવાબદાર નહોતું, પરંતુ અનેક હવામાન અને માનવસર્જિત પરિબળોએ મળીને પરિસ્થિતિ ઊભી કરી હતી.

2023: સાઉથ લ્હોનક લેક, સિક્કિમ

ઓક્ટોબર 2023માં સિક્કિમની સાઉથ લ્હોનક ગ્લેશિયલ લેકમાંથી અચાનક પાણી બહાર નીકળતાં તિસ્તા નદીમાં વિનાશક પૂર આવ્યું હતું. કુદરતી મોરેન બંધ તૂટવાને કારણે આવેલા આ GLOFથી સિક્કિમ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં મોટા પ્રમાણમાં નુકસાન થયું હતું. હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ, પુલો અને રસ્તાઓ સહિત અનેક માળખાઓને અસર થઈ હતી.

1970: પેરુની યુંગાય આપદા

ગ્લેશિયલ આપદાઓની વાત કરીએ તો 1970ની પેરુની યુંગાય આપદા પણ વિશ્વની સૌથી ભયાનક ઘટનાઓમાં ગણાય છે. ભૂકંપ બાદ હુઆસ્કારાન પર્વત પરથી બરફ, પથ્થર અને કાદવનો વિશાળ પ્રવાહ નીચે આવ્યો હતો અને યુંગાય શહેર સહિતના વિસ્તારોમાં ભારે તબાહી મચી હતી. જોકે આ ઘટના હિમાલયમાં બની નહોતી અને છેલ્લા 15 વર્ષના સમયગાળામાં પણ આવતી નથી, પરંતુ ગ્લેશિયર અને બરફ સાથે જોડાયેલી વિનાશક કુદરતી આપદાના ઐતિહાસિક ઉદાહરણ તરીકે તેનો ઉલ્લેખ થાય છે.

હિમાલય માટે કેમ વધી રહ્યું છે જોખમ?

હિમાલયમાં ગ્લેશિયર ઝડપથી પીગળવાથી અનેક નવા ગ્લેશિયલ તળાવો બની રહ્યા છે અને કેટલાક જૂના તળાવોનું કદ પણ વધી રહ્યું છે. આવા તળાવોને રોકતા કુદરતી બંધ અસ્થિર હોય તો ભારે વરસાદ, ભૂકંપ, બરફનો ધસારો કે પથ્થરો પડવાથી અચાનક તૂટી શકે છે. વિશેષજ્ઞોના મતે હિમાલયમાં GLOFનો ખતરો ગંભીર છે અને આવા પૂર સેકન્ડોમાં મોટી માત્રામાં પાણી નીચેની ખીણોમાં પહોંચાડી શકે છે.

નેપાળની હાલની ઘટના પર દુનિયાની નજર

રસુવા વિસ્તારમાં થયેલી તાજેતરની આપદામાં અનેક લોકો ગુમ થયા છે અને મૃત્યુઆંક અંગે અલગ-અલગ આંકડા સામે આવી રહ્યા છે. કેટલાક અહેવાલોમાં મોટી સંખ્યામાં પ્રવાસીઓ અને સ્થાનિક લોકો ગુમ હોવાનું જણાવાયું છે. જોકે 1,000થી વધુ લોકો પાણીમાં વહી ગયા હોવાનો દાવો હાલ સત્તાવાર રીતે પુષ્ટિ પામેલો નથી. હાલ બચાવ ટીમો અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં કામગીરી કરી રહી છે. આ ઘટનાનું ચોક્કસ કારણ અને જાનહાનિનું અંતિમ પ્રમાણ બચાવ કામગીરી તથા સત્તાવાર તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.