Shardiya Navratri 2026: કેવી રીતે બને છે માં દુર્ગાની ભવ્ય મૂર્તિ? જાણો ગંગા માટીથી લઈને ચક્ષુદાન સુધીની પરંપરા
Shardiya Navratri 2026
Shardiya Navratri 2026: કેવી રીતે બને છે માં દુર્ગાની ભવ્ય મૂર્તિ? જાણો ગંગા માટીથી લઈને ચક્ષુદાન સુધીની પરંપરા
Shardiya Navratri 2026
Shardiya Navratri 2026 : શારદીય નવરાત્રિ અને દુર્ગા પૂજાનો પર્વ શ્રદ્ધા, ભક્તિ અને ભારતીય કળા-સંસ્કૃતિનું અનોખું પ્રતીક છે. આ પર્વ દરમિયાન ભક્તો નવ દિવસ સુધી માં દુર્ગાની આરાધના કરે છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે માં દુર્ગાની ભવ્ય પ્રતિમા તૈયાર કરવા માટે કારીગરો મહિનાઓ સુધી મહેનત કરે છે? વાંસ, પરાળ અને વિવિધ પ્રકારની માટીથી શરૂ થતી આ પ્રક્રિયામાં અનેક પરંપરાગત વિધિઓનું પણ વિશેષ મહત્ત્વ છે. ખાસ કરીને પ્રતિમાની આંખો બનાવવાની ‘ચક્ષુદાન’ વિધિને ખૂબ પવિત્ર માનવામાં આવે છે.
કોલકાતાના કુમ્હારટોલીમાં મહિનાઓ પહેલાં શરૂ થાય છે તૈયારી
પશ્ચિમ બંગાળના કોલકાતામાં આવેલું કુમ્હારટોલી દુર્ગા પ્રતિમાઓ બનાવવા માટે જાણીતું પરંપરાગત કારીગર વિસ્તાર છે. અહીં દુર્ગા પૂજાની તૈયારીઓ તહેવારના ઘણા મહિના પહેલાં શરૂ થઈ જાય છે. પ્રતિમા બનાવવાની શરૂઆત વાંસ અને પરાળથી કરવામાં આવે છે. આ માળખાને ‘કાઠામો’ કહેવામાં આવે છે, જેને દોરડાંની મદદથી મજબૂત બનાવવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ આ માળખા પર માટીના અનેક પડ ચઢાવી પ્રતિમાને આકાર આપવામાં આવે છે. કારીગરોની કુશળતા અને વર્ષોના અનુભવથી દેવીના ચહેરા, હાથ, વસ્ત્રો અને આભૂષણોને સુંદર સ્વરૂપ આપવામાં આવે છે.
દુર્ગાની પ્રતિમા બનાવવા માટે કઈ માટી વપરાય છે?
દુર્ગાની પ્રતિમા તૈયાર કરવા માટે અલગ-અલગ ગુણધર્મ ધરાવતી માટીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. દરેક પ્રકારની માટી પ્રતિમાને મજબૂતી અને યોગ્ય આકાર આપવામાં મદદ કરે છે.
એંટેલ માટી: ચીકણી અને મજબૂત માટીનો ઉપયોગ શરૂઆતના પડમાં કરવામાં આવે છે, જેથી પરાળના માળખાને મજબૂતી મળે.
ગંગા માટી: ઝીણી અને નરમ માટીનો ઉપયોગ પ્રતિમાની સપાટીને સુઘડ બનાવવા અને ચહેરા સહિતના અંગોને અંતિમ આકાર આપવા માટે થાય છે.
અન્ય સ્થાનિક માટી: પ્રતિમાની રચના, સપાટી અને મજબૂતી અનુસાર કારીગરો અલગ પ્રકારની માટીનું મિશ્રણ પણ વાપરે છે.
માટીનો દરેક પડ સૂકવ્યા બાદ આગળની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ પ્રતિમાને રંગો અને પરંપરાગત આભૂષણોથી સજાવવામાં આવે છે.
શું છે ચક્ષુદાનની પવિત્ર વિધિ?
દુર્ગા પ્રતિમા બનાવવાની પ્રક્રિયામાં ‘ચક્ષુદાન’નું વિશેષ ધાર્મિક મહત્ત્વ છે. આ વિધિમાં કારીગરો પ્રતિમાની આંખોને અંતિમ આકાર આપે છે. પરંપરા અનુસાર, મહાલયાના દિવસે આ વિધિ કરવામાં આવતી હોય છે. મહાલયા પિતૃપક્ષના અંત અને દેવીપક્ષની શરૂઆત સાથે જોડાયેલું મહત્ત્વપૂર્ણ પર્વ છે.
ભક્તિભાવ સાથે કરવામાં આવતી આ વિધિને દેવીની પ્રતિમાને પૂર્ણ સ્વરૂપ આપવાની પ્રતીકાત્મક પ્રક્રિયા માનવામાં આવે છે. આંખોની રચના ખૂબ કાળજીપૂર્વક કરવામાં આવે છે, કારણ કે પ્રતિમાના ચહેરાનું સમગ્ર સૌંદર્ય તેમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.
શોભા વધારતી શોલા સાજ અને ડાકેર સાજની પરંપરા
દુર્ગાની પ્રતિમાને શણગારવા માટે પરંપરાગત રીતે બે જાણીતી શૈલીઓનો ઉપયોગ થાય છે.
શોલા સાજ: શોલા નામના હળવા છોડના સફેદ આંતરિક ભાગમાંથી આભૂષણો અને શણગાર તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ સામગ્રી હળવી હોવાથી પ્રતિમાને સુંદર અને આકર્ષક દેખાવ આપે છે.
ડાકેર સાજ: આ શણગારશૈલીમાં ચમકદાર વરખ અને અન્ય સુશોભન સામગ્રીનો ઉપયોગ થાય છે. ઐતિહાસિક રીતે વિદેશથી મંગાવવામાં આવતી શણગાર સામગ્રી સાથે આ શૈલીનું નામ જોડાયેલું હોવાનું માનવામાં આવે છે.
આ બંને શૈલીઓ બંગાળની દુર્ગા પૂજાની પરંપરા અને કારીગરોની કલાત્મક કુશળતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
પર્યાવરણને અનુકૂળ મૂર્તિઓ તરફ વધતો ઝોક
દુર્ગા પ્રતિમાના વિસર્જન બાદ જળાશયોમાં પ્રદૂષણની સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે. ખાસ કરીને પ્લાસ્ટર ઑફ પેરિસ (POP) અને હાનિકારક રસાયણો ધરાવતા રંગો પાણીની ગુણવત્તા તથા જળચર જીવોને અસર કરી શકે છે.
આ સમસ્યાને ઘટાડવા માટે કુદરતી માટી, પર્યાવરણને અનુકૂળ રંગો અને જૈવિક રીતે વિઘટિત થઈ શકે તેવી સામગ્રીનો ઉપયોગ પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. કેટલીક જગ્યાએ કૃત્રિમ વિસર્જન કુંડની વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવે છે, જેથી નદીઓ અને અન્ય કુદરતી જળસ્રોતો પરનું દબાણ ઘટાડી શકાય.
વિસર્જન બાદ ફૂલો અને અન્ય પૂજા સામગ્રીને અલગ કરીને ખાતર બનાવવા તથા ગંદા પાણીને શુદ્ધિકરણ માટે મોકલવા જેવા ઉપાયો પણ અપનાવવામાં આવે છે. આ પ્રયાસો ધાર્મિક પરંપરાની સાથે પર્યાવરણની સુરક્ષાને પણ મહત્ત્વ આપે છે.
યુનેસ્કોની અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસાની યાદીમાં દુર્ગા પૂજા
કોલકાતાની દુર્ગા પૂજાને વર્ષ 2021માં યુનેસ્કોની ‘માનવતાના અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસા’ની યાદીમાં સ્થાન મળ્યું હતું. આ માન્યતા દુર્ગા પૂજા સાથે જોડાયેલી કળા, સામૂહિક ભાગીદારી અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાના વૈશ્વિક મહત્ત્વને ઉજાગર કરે છે.
માં દુર્ગાની પ્રતિમા બનાવવાની પ્રક્રિયા માત્ર કારીગરી નથી, પરંતુ શ્રદ્ધા, પરંપરા અને સર્જનાત્મકતાનો સમન્વય છે. માટીના પ્રથમ પડથી લઈને ચક્ષુદાન અને અંતિમ શણગાર સુધીનો દરેક તબક્કો આ પર્વને વિશેષ બનાવે છે. હવે પરંપરાને જાળવી રાખવાની સાથે પર્યાવરણને અનુકૂળ પદ્ધતિઓ અપનાવવી પણ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ બની રહી છે.
